Архангай аймгийн “Буган хөшөө ба холбоо бүхий хүрлийн үеийн дурсгалууд” ЮНЕСКО-гийн дэлхийн өвийн жагсаалтад 2023 оны есдүгээр сард албан ёсоор бүртгэгдсэн билээ.
Буган хөшөөдийн судалгаа эхэлсэн ХХ зууны эхэн үеэс 1970-аад оны эхэн хүртэл түүний он цагийг нэлээд хожуу үед тухайлбал, Скифийн үе (НТӨ VIII-III зуун) гэхчлэн баримжаалж байжээ. Буган хөшөөдийн он цагийг тогтоохыг оролдож, нэлээд зөрөөтэй саналууд гараад байсан 1970-аад онд Зөвлөлтийн археологич Л.Р.Кызласов үүссэн асуудлыг шийдэхийн тулд “Илүү их малтах хэрэгтэй” гэж товч тодорхой зорилт дэвшүүлсэн байна.
Энэ зорилт Монголд хийсэн их хэмжээний малтлагын үр дүнд биелж, түүний он цагийг баттай тогтоох хэрэглэгдэхүүн бий болсон нь судалгааны том амжилт болсныг МУИС-ийн Нүүдэлчдийн археологийн хүрээлэнгээс гаргасан номонд дурджээ.
Гэхдээ дан ганц хэрэглэгдэхүүн цуглах төдий бус арга зүй болон хандлагын томоохон дэвшилд чухал нөлөө үзүүлжээ.
Буган хөшөөний үүссэн цаг хугацааг “харьцангуй он цаг”-аар буюу түүний дээр сийлж дүрсэлсэн эд зүйлсийг нь археологийн бодит олдвортой харьцуулах аргаар тогтоох аргыг түгээмэл хэрэглэж байжээ.
1975 онд В.В.Волков, Э.А.Новгородова нар Уушгийн өврийн буган хөшөөдийг илрүүлэн судалж, түүний дээр дүрсэлсэн зэвсэг багажийг Минусийн хотгорын хожуу хүрлийн үеийн Карасукын соёлд хамаарах бодит зэвсэг багажтай харьцуулан, он цаг нь төсөөлж байснаас хавьгүй эрт байж болох тухай санал дэвшүүлсэн байна. Буган хөшөөд Скифийн үеэс өмнө ч холбогдож болох тухай энэхүү үндэслэл сайтай санал нийт судлаачдын дэмжлэгийг авалгүй иржээ.
Харьцангуй он цагийн хүрээнд наад зах нь хүрлийн хожуу үед хамгийн анхны буган хөшөөд бүртгэгдсэн болохыг тогтоожээ. Ийм нөхцөлд буган хөшөөний тахилгын байгууламжид хийсэн радиокарбоны он цагууд үндсэндээ хиргисүүртэй адил НТӨ XIV-VIII зуунд хамаардаг байна. Энэ нь түүхэн үечлэлээр хожуу үеийн хүрлийн үе болдог байна. Энэ он цаг Төв Азийн нүүдэлчдийн “Амьтны загварт урлаг”-ийн үүслийн голомтыг Монгол нутгаас гарахгүй болохыг харуулсан нь чухал ач холбогдолтой гэж археологичид үзжээ.
