Завхан аймгийн музейн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй хоёр төрлийн чулуун аяга нь цул боржин чулууг ухаж, хонхойлгон гар аргаар боловсруулсан хийцтэй бөгөөд нэг нь энгийн, нөгөө нь нэг талдаа сэнжтэй байдгаараа онцлог юм.
Саарал өнгийн, нарийн ширхэгтэй боржин чулуугаар хийсэн эдгээр аяганы гадаргуу барзгар, амсар нь зууван хэлбэртэй. Чулууны гол хэсгийг ухаж савны их биеийг гаргасан нь тухайн үеийн хүмүүс чулууг багаж болгон ашиглахаас гадна ахуйн хэрэглээний эдлэл хийхэд боловсруулж байсныг харуулах нэгэн жишээ юм.
Завхан аймгийн музейн тайлбарлагч О.Оюунцэцэгийн мэдээлснээр, чулуун аяганууд нь хийц, материалын хувьд сонирхол татахуйц үзмэр бөгөөд чулууг ахуйн хэрэгцээнд хэрхэн боловсруулан ашиглаж ирснийг харуулдаг байна.
Чулуугаар аяга, сав суулга хийх нь эртний хүмүүсийн байгаль орчноос олддог түүхий эдийг ашиглан өдөр тутмын хэрэгцээгээ хангаж ирсэн уламжлалтай холбоотой. Чулуун аягыг хоол, ундаа хийх, хадгалах, боловсруулах зэрэг ахуйн зориулалтаар ашиглаж байсан байж болохын зэрэгцээ зарим археологийн дурсгалаас илэрсэн чулуун сав суулга нь зан үйл, тахилгын хэрэглээтэй холбоотой байх тохиолдол бий. Гэхдээ тухайн аяганы зориулалтыг зөвхөн хэлбэр, материалаар нь тогтоох боломжгүй бөгөөд олдворын он цаг, олдсон газар, археологийн давхарга, хамт илэрсэн эд өлгийн зүйлс зэрэгтэй нь хамтатган судалж байж тодорхойлдог.
Музейн бүртгэлд чулуун аягыг дэлгэрэнгүй тэмдэглэсэн баримт байхгүй байна.
Хэрэв археологийн олдвор хэмээн баталгаажиж бүртгэгдсэн бол чулуун аяганы хийц нь тухайн үеийн хүмүүсийн чулуу боловсруулах арга технологийн талаар судлах боломжтой эх сурвалжийн нэг юм.
Монгол орны нутаг дэвсгэрт чулууг боловсруулан ахуйн болон зан үйлийн зориулалттай эд зүйл хийх уламжлал эрт үеэс хөгжсөнийг археологийн олон төрлийн олдвор, үл хөдлөх дурсгал гэрчилдэг. Завхан аймаг энэ талаараа түүх, соёлын чулуун дурсгалын арвин өвтэй. Соёлын өвийн үндэсний төвийн бүртгэлд тус аймгийн нутагт буган чулуун хөшөө, хүн чулуун хөшөө, тахилын чулуу, хиргисүүр, хадны зураг, чулуун байгууламж зэрэг олон төрлийн түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгал бүртгэгдсэн байна.
Тухайлбал, 2026 оны зургадугаар сард Соёлын өвийн үндэсний төвөөс Завхан аймгийн музейн барилгын урд байрлах гэрэлт хөшөө, Дөрвөлжин сумын буган чулуун хөшөө, тахилын чулуу зэрэг гурван чулуун дурсгалд сэргээн засварлалт хийж, хадгалалт хамгаалалтын нөхцөлийг сайжруулсан байна.
Ийнхүү музейн сан хөмрөгт хадгалагдаж буй чулуун аяга нь зөвхөн ахуйн эдлэл төдийгүй чулуу боловсруулах арга ухаан, эртний хүмүүсийн хэрэглээ, материаллаг соёлын хөгжлийг танин мэдэхэд ач холбогдолтой соёлын өв юм. Харин түүний яг хэдий үеийн, ямар зориулалтаар ашиглагдаж байсан талаарх мэдээллийг археологийн судалгаа, музейн бүртгэлд тулгуурлан тодруулах боломжтой гэж О.Оюунцэцэг мэдээллээ.
