Монгол Улсын Ардын багш, Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, хэл бичгийн шинжлэх ухааны доктор, профессор С.Дуламын “Монгол соёлын тайлбар толь бичиг” номын нээлт Үндэсний төв номын сангийн “номын өргөөнд” өнгөрсөн баасан гараг /2025.03.21/-т боллоо.
Тэрбээр 55 жилийн турш эхлээд Монгол орны өрнө, дорно, өмнө, умар хязгаар, дараа нь төвийн бүсийн аймгийн /нийт 21 аймаг/ нутгаар болон хилийн чанад дахь Шинжаан Уйгарын өөртөө засах орон, Алшаа баруун зүүн хошуу, Хүрээ хошуу, Хөлөнбуйр, Хөх нуурын өндөрлөг, зүүн хязгаарын Монголжин хошуу, өмнөд этгээдийн Юнь Наны монголчуудын дунд болон Байгал нуурын Ойхон олтригийн буриадууд, Францын Бургон мужийн бузаав торгуудын дунд хийсэн хээрийн шинжилгээ, монгол болон харь хэлээрх түүхэн эх сурвалж, гадаад дотоодын эрдэмтдийн 900 орчим эрдэм судлалын ном, өгүүллийг үндэслэн бичсэн, 1216 хуудас “ Монгол соёлын тайлбар толь бичиг” хэвлэгдэн гарсныг хэлсэн үгэндээ онцоллоо.
Энэ бүтээлд угсаатны зүй, соёлын хүн судлалын ажиглалт шинжилгээнээс гадна монгол соёлын онолын концепцийг боловсруулж, монгол соёлын долоон гол чанарыг томьёолон гаргасны дотор монгол соёл бол мөн чанарын хувьдаа бэлгэдэл голлосон тэмдэг дагалдсан тогтолцоо (system) юм гэдийг тодорхойлсон байна.
Энэ толь бичигт монгол хүмүүний өдөр тутмын болон нэгэн насны мөчлөгт зайлшгүй эрэлт хэрэгцээт сэдвүүдийг (Нялхасын ухиал, даахь үргээх, бэр гуйх, хуримлах, оршуулах зан үйл гэх мэт) гол толгой үг, дэд толгой үг, дэс буюу дагалдах толгой үг болгон эрэмбэлжээ.
Дэлхийд хосгүй нүүдэлчин соёлын язгуур үндэс болсон дээс томохоос сур элдэх хүртэл, нутаг бэлчээр сонгох, нүүдэл суудал хийх, таван өнгө, ундаа хийх боловсруулах, дэвшүүлэх, зооглох, зочин угтах, таван хошуу мал, тэр ч байтугай цаа малын хариулга маллагаа зэргийг багтаажээ.
Олон жил огт байхгүй гэж үзэж байсан монгол домог зүйг сэргээн судалж, дом шившлэг, баатарлаг туульс, монгол ардын билиг, аман зохиолын олон төрөл зүйл, дөрвөн цагийн хурим бусад зан үйл, тэнгэр үзлийн олон сэдвийг гол гол төлөөллийн хамтаар судалсан судалгаа оруулжээ. Гэхдээ үлдсэн судалгаагаа жил жилээр нэмсээр цаашдаа улам баяжуулж сайжруулахаар төлөвлөж байгаа аж.
Толь бичгийн эхний титэм үг нь” Энэ дэлхийн бүх монгол хүнд зориулав” хэмээснээс үзэхэд язгуур монгол соёлынхоо тулгын чулууг хойч үедээ бичиж үлдээх зорилго тавьсан байна.
