“Beetlejuice”, “Edward Scissorhands”, “Little Women”, “Girl, Interrupted” болон “Stranger Things” бүтээлээрээ алдартай Америкийн жүжигчин Вайнона Райдер өнөөдөр 55 нас хүрч байна. Тэрбээр 1990-ээд оны кино урлагийн онцгой төлөөлөгчдийн нэг болж, өдгөө ч уран бүтээлээ үргэлжлүүлсээр буй.
Вайнона Лаура Хоровиц 1971 оны аравдугаар сарын 29-нд АНУ-ын Миннесота мужийн Вайнона хотын ойролцоо төржээ. Түүний нэрийг төрсөн хотынх нь нэрээр өгсөн бөгөөд эцэг Майкл Хоровиц нь зохиолч, редактор, хэвлэн нийтлэгч, эх Синди Хоровиц нь зохиолч, видео продюсер байв.
Вайнонагийн гэр бүл уран зохиол, урлаг, соёлын хүрээлэлтэй ойр байсан бөгөөд тэдний танилуудын дунд яруу найрагч Аллен Гинсберг, зохиолч, сэтгэл судлалын чиглэлийн зүтгэлтэн Тимоти Лири нар багтдаг байжээ. Тэрбээр бага насныхаа нэг хэсгийг Калифорнийн хөдөө нутагт, цахилгаангүй, телевизгүй орчинд өнгөрүүлсэн байна. Энэ үедээ ном унших, кино үзэх сонирхол нь нэмэгджээ.
Арван настайдаа гэр бүлийн хамт Петалума хотод нүүж очсон Вайнона сургуульдаа үе тэнгийнхний дарамт, дээрэлхэлттэй тулгарч байв. Улмаар жүжигчний урлагт сонирхолтой болж, Сан-Франциско дахь “American Conservatory Theater”-т жүжигчний сургалтад хамрагджээ.
1986 онд “Lucas” кинонд тоглосноор дэлгэцийн уран бүтээлийн гараагаа эхлүүлсэн байна. Тэрбээр киноны нэрийн жагсаалтад өөрийн нэрийг “Вайнона Райдер” гэж бичүүлэхийг хүссэн бөгөөд “Райдер” хэмээх овгийг эцгийнх нь сонсож байсан хөгжимчин Митч Райдерын нэрээс санаа авч сонгосон гэдэг.
1988 онд найруулагч Тим Бёртоны “Beetlejuice” кинонд Лидия Дийцийн дүрийг бүтээсэн нь Вайнона Райдерын карьерын анхны томоохон амжилтуудын нэг байв. Хар хувцас, готик хэв маяг, нууцлаг зан чанартай Лидиягийн дүр тухайн үеийн өсвөр үеийнхний соёлд хүчтэй нөлөөлж, жүжигчнийг өвөрмөц дүр төрхтэй уран бүтээлч хэмээн таниулжээ.
1989 онд “Heathers” хар инээдмийн кинонд Кристиан Слэйтерийн хамт тоглосон нь түүний нэр хүндийг улам өсгөв. Уг кино ахлах сургуулийн нийгмийн шатлал, бүлгийн дарамт, өсвөр үеийнхний харилцаа, хүчирхийллийг хурц егөөдлөөр харуулсан бүтээл юм.
Райдер тухайн үеийн Холливудын уламжлалт “хөөрхөн охин” хэв маягаас ялгаатай, дотогшоо, эргэцүүлэлтэй, нийгмийн дүрэмд захирагдах дургүй дүрүүдийг бүтээж байлаа. Энэ нь түүнийг 1980-аад оны сүүл, 1990-ээд оны эхэн үеийн залуу үзэгчдийн соёлын бэлгэдлийн нэг болгосон юм.
1990 онд Вайнона Райдер Тим Бёртонтой дахин хамтран “Edward Scissorhands” кинонд тогложээ. Тэрбээр гарын оронд хайчтай, нийгмээс тусгаарлагдсан Эдвард хэмээх залуугийн амьдралд гэрэл гэгээ авчирдаг Ким Боггсын дүрийг бүтээсэн байна. Эдвардын дүрд Жонни Депп тогложээ. Кино нь гаднах төрхөөрөө бусдаас ялгаатай хүнийг нийгэм хэрхэн хүлээн авдаг, хайр ба гадуурхал хүний амьдралд ямар нөлөө үзүүлдэг тухай өгүүлдэг. Бёртоны уран зөгнөлт ертөнц, дүрслэлийн өвөрмөц хэв маяг, Райдер болон Деппийн дэлгэцийн харилцаа нь уг бүтээлийг кино урлагийн дурсамжит бүтээлүүдийн нэг болгосон юм. Тэр үед Райдер, Депп нар бодит амьдрал дээр ч хайр сэтгэлийн холбоотой болж, 1990-ээд оны эхээр сүй тавьсан ч 1993 онд харилцаагаа дуусгажээ.
1990-ээд оны эхээр Райдер өсвөр насны дүрүүдээс илүү төлөвшсөн, драмын шинжтэй дүрүүдэд шилжсэн байна. 1992 онд Фрэнсис Форд Копполагийн “Bram Stoker’s Dracula” кинонд Мина Харкерын дүр бүтээжээ. Гари Олдман, Энтони Хопкинс зэрэг жүжигчидтэй хамт тоглосон уг кино нь готик уран зөгнөл, аймшгийн төрлийг романтик драмтай хослуулсан бүтээл байв.
1993 онд Мартин Скорсезегийн “The Age of Innocence” кинонд Даниэл Дэй-Льюис, Мишель Пфайффер нартай хамтран тоглосон нь түүний карьерын чухал үе болжээ. Тэрбээр XIX зууны Нью-Йоркийн дээдсийн хүрээлэлд амьдардаг Мэй Уэлландын дүрээр “Алтан бөмбөрцөг”-ийн туслах дүрийн шилдэг эмэгтэй жүжигчний шагнал хүртэж, “Оскар”-т нэр дэвшсэн байна.
1994 онд Луиза Мэй Олкоттын сонгодог зохиолоос сэдэвлэсэн “Little Women” кинонд Жо Марчийн дүрийг бүтээжээ. Эмэгтэйчүүдийн бие даасан байдал, уран бүтээлч болох хүсэл, гэр бүл, хайр дурлалын сонголтын тухай өгүүлсэн энэ кино Райдерт дахин “Оскар”-ын гол дүрийн шилдэг эмэгтэй жүжигчний төрөлд нэр дэвших боломж авчирсан юм. Түүний дүрүүдэд өөрийнхөөрөө амьдрах хүсэл, нийгмийн хүлээлттэй зөрчилдөх байдал давтагддаг нь Райдерын жүжигчний онцлогийн нэг байлаа.
1994 онд Бен Стиллерийн найруулсан “Reality Bites” кинонд тоглосон нь Райдерыг тухайн үеийн залуусын соёлтой улам нягт холбожээ. Уг бүтээлд тэрбээр сургуулиа төгсөөд амьдралынхаа зорилго, ажил мэргэжил, хайр дурлалын талаар эргэлзэж буй залуугийн дүр бүтээсэн байна. Кино нь 1990-ээд оны эхэн үеийн залуусын ажилгүйдэл, нийгмийн хүлээлт, материаллаг амжилтын талаарх ойлголт, хувийн хүсэл мөрөөдлийн зөрчлийг хөндсөнөөрөө тухайн үеийн залуу үеийн төлөөллийн бүтээлүүдийн нэг болсон юм.
1990-ээд оны турш Райдер “How to Make an American Quilt” (1995), “The Crucible” (1996), “Alien Resurrection” (1997), “Celebrity” (1998) зэрэг кинонд тоглож, драм, уран зөгнөлт, инээдмийн болон шинжлэх ухааны уран зөгнөлт төрлүүдэд өөрийгөө сорьжээ.
1999 онд “Girl, Interrupted” кинонд Анжелина Жолигийн хамт тоглосон нь түүний карьерын онцлох бүтээлүүдийн нэг байв. Сюзанна Кэйсений дурсамж номоос сэдэвлэсэн уг кино сэтгэцийн эмнэлэгт эмчлүүлж буй залуу эмэгтэйчүүдийн амьдрал, өөрийгөө танин мэдэх үйл явцыг өгүүлдэг. Райдер Сюзаннагийн дүрийг бүтээсэн бөгөөд киноны продюсероор ч ажиллажээ. Харин Анжелина Жоли Лиза Роугийн дүрээр “Оскар”-ын туслах дүрийн шилдэг эмэгтэй жүжигчний шагнал хүртсэн байна.
2000-аад оны эхээр Райдер хувийн амьдралтай нь холбоотой дуулианы улмаас хэвлэл мэдээллийн анхаарлын төвд орж, дэлгэцийн бүтээлүүдэд хэсэг хугацаанд харьцангуй цөөн тоглосон юм. Гэсэн ч тэрбээр уран бүтээлээ орхиогүй бөгөөд “A Scanner Darkly” (2006), “The Darwin Awards” (2006), “The Informers” (2008) зэрэг кинонд тогложээ.
2010 онд Даррен Аронофскийн “Black Swan” кинонд тоглож, Натали Портманы бүтээсэн балетчин Нинагийн амьдралтай огтлолцдог туршлагатай бүжигчин Бет МакИнтайрын дүрийг бүтээсэн байна. Кино сэтгэлзүйн дарамт, төгс төгөлдөрт тэмүүлэх хүсэл, урлагийн ертөнцийн өрсөлдөөнийг харуулжээ.
Райдер мөн “The Dilemma” (2011), “The Iceman” (2012), “Homefront” (2013) зэрэг кинонд тоглосон бөгөөд 2018 онд Киану Ривзтэй “Destination Wedding” романтик инээдмийн кинонд дахин хамтран ажилласан юм. Тэд өмнө нь “Dracula” кинонд хамт тоглож байв.
2016 онд “Netflix”-ийн “Stranger Things” цувралд Жойс Байерсийн дүрийг бүтээсэн нь Вайнона Райдерын карьерт шинэ эргэлт авчирсан юм. 1980-аад оны Индиана мужийн зохиомол жижиг хотод өрнөх шинжлэх ухааны уран зөгнөлт, аймшгийн цувралд Райдер хүү нь учир битүүлгээр алга болсны дараа түүнийг олохын төлөө бүхнийг хийх эхийн дүрийг бүтээжээ. Түүний тоглолт дүрийн айдас, эх хүний хайр, итгэл үнэмшил, тууштай байдлыг үнэмшилтэй илэрхийлсэн байна. Цуврал дэлхий даяар асар их үзэгчтэй болж, 1980-аад оны поп соёлыг шинэ үеийн үзэгчдэд таниулсан юм. Райдер Жойс Байерсийн дүрээр “Алтан бөмбөрцөг”-ийн телевизийн драмын шилдэг эмэгтэй жүжигчний төрөлд нэр дэвшжээ.
Тэрбээр мөн HBO-ийн “The Plot Against America” (2020) цувралд тоглосноороо телевизийн драмын салбарт уран бүтээлээ үргэлжлүүлсэн байна.
2024 онд Вайнона Райдер Тим Бёртонтой дахин хамтран “Beetlejuice Beetlejuice” кинонд Лидия Дийцийн дүрдээ эргэн иржээ. Анхны киноноос олон жилийн дараах үйл явдлыг өгүүлэх тус бүтээлд Майкл Китон, Кэтрин О’Хара нар мөн тоглосон байна. Райдерын эргэн ирэлт нь анхны киноны шүтэн бишрэгчдэд дурсамж сэргээсэн төдийгүй түүний готик дүр төрх, Бёртоны уран зөгнөлт ертөнцтэй холбоог дахин тодотгосон юм.
Тэрбээр олон арван жилийн карьерынхаа туршид Холливудын томоохон студийн бүтээлүүдээс гадна бие даасан кино, телевизийн төсөлд оролцож, дүрийн сонголтоо олон төрөлд хадгалсаар иржээ.
