Монголын нэрт эрдэмтэн лам, Судар бичгийн хүрээлэнгийн анхны гишүүн олноо Зава лам хэмээн алдаршсан Дамдин гавжийн 1931 онд төвөд хэлээр бичиж төгсгөсөн “Монгол оронд бурханы шашин дэлгэрсэн түүх алтан дэвтэр” номыг төвөд хэлнээс орчуулан МБШТөв Гандантэгчэнлин хийдийн Эрдэм соёлын хүрээлэнгээс олны хүртээл болгож байгаа аж. Халхын их түүхч Зава Дамдин нь (1867-1937) Үйзэн Тө ноён гэж алдаршсан Төрболд ноёны үед өсөж төрж Дайчин бэйс Батсуурь , Мөнх-Очир ноёдын үед Их хүрээний Гүнгаачойлин дацанд гавжийн дамжаа барьж, Их хүрээний номын мэргэдийн дунд ном эрдмээр шалгаран гайхагдаж “Зава” хэмээх нэр алдрыг зиндааных нь хамт олноос хүндэтгэн өргөмжилсөн юм.
1918, 1920 оны үед өсч төрсөн нутаг Дэлгэрцогт уулын өвөрт Чойен-Одсалин хэмээх Буддын гүн ухаан, анагаах ухаан, одон зурхай зэрэг төрөл бүрийн эрдэм ухааныг судалдаг сургууль дацангуудыг байгуулсан байна. 1921 онд Судар бичгийн хүрээлэнд Монголын түүхийг бичүүлэхээр урьж ажиллуулжээ. XV жарны Тус бүтээх хэмээх хонин жилд Да лам Цэрэндондүв голлосон Их хүрээний эрх баригчдаас “Монголын түүхийг багтаасан их шастир нэгийг зохион бичих хэрэгтэй” хэмээсний дээр Төвөдийн Лавран хийдийн дооромбо Балдансамбуу түүхийн номоо гүйцээн бичихийг дахин дахин сануулсныг болгоож 1931 онд энэхүү алдарт бүтээлээ бичиж дуусгасан байна. Энэхүү бүтээлийг төвөд хэлнээс орчуулсан "Их Монгол оронд бурханы шашин дэлгэрсэн түүх" номын нээлт өнөөдөр 12:00 цагаас “Интерном” номын дэлгүүрт болно.
Б.ТУУЛ
