Манай эриний өмнөх 3000 жилийн тэртээх эртний хүмүүсийн оюуны соёлын үнэт өв болох Шатар чулууны хөшөө дурсгал Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт сумын нутагт байдаг.
Шатар чулууны хөшөө дурсгалын цогцолбор нь буган чулуун хөшөө, гадуураа сийлбэр хээтэй дөрвөлжин чулуун хашлага, монгол шатрын дүрс хэлбэрийг илэрхийлэх янз бүрийн хэлбэрийн хиргисүүрүүд зэрэг 50 гаруй дурсгалаас бүрддэг.
Хүннүчүүд шатар тоглодог байсан талаар Английн эрдэмтэн Г.Мэрэй “Шатрын товч түүх” номдоо тэмдэглэсэн байдаг. Үүнээс үзвэл монгол овог аймгаас шатар анх үүсэж хөгжсөн байх магадлалтай гэж судлаачид үздэг. Мөн зарим судлаачийн тэмдэглэснээр энэхүү дурсгалын ойролцоох Эрдэнэцогт сумын төвийн нутаг нь эртний Хүннү гүрний үеийн хот суурины ул мөр байх магадлалтай хэмээн дурджээ.
Эдгээр дурсгалын дийлэнхийг бүрдүүлдэг буган чулуун хөшөөнүүдийн оройн хэсэгт нарны дүрсийг сийлсэн бөгөөд хөшөөний их биеийг хэд хэдэн бугыг загварчлан болон бодит байдалтай уялдуулан дүрслэх сонгодог аргачлалаар урласан байна. Мөн хөшөөний доод хэсэгт бүс татаж, зэр зэвсэг, чинжаал хутга, толь зэрэг эд өлгийн зүйлсийг дүрсэлжээ. Хөшөөг саарал, ягаан өнгийн боржин болон гантиг чулуугаар урласан бөгөөд түүхийн олон үеийг хамарсан дурсгалууд нэг дор төвлөрсөн байдгаараа бусад дурсгалт газраас ялгарах онцлогтой юм.
Шатар чулууны тухай түүхэн сонирхолтой домог ч байдаг. Уг домгоор монгол овог аймгийн нэгэн алдартай шатарчин хааныг нас барахад энэ нутагт оршуулж, түүний дурсгалыг мөнхлөн Шатар чулууны хөшөө дурсгалыг босгосон гэж ам дамжин өгүүлдэг.
Энэхүү домгийг бататгах мэт сүг зураг, сийлбэр бүхий дөрвөлжин хашлагатай оршуулгын байгууламж, мөн монгол шатрын дүрс хэлбэрийг илэрхийлэх янз бүрийн амьтны чулуун сийлбэрүүд ч тус газарт хадгалагдан үлджээ.
