Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сумын төвөөс зүүн тийш 11 орчим км зайд, Дунд Хайлантайн амны адагт орших гадаргуу дээрээ ланз болон төвд үсгээр сийлсэн бичээстэй хөшөө чулуу нь түүх, соёлын үл хөдлөх дурсгалд бүртгэгдсэн үнэт өв юм.
Уг хөшөөний гадаргууд ланз болон төвд үсгээр гүн сийлсэн бичээс хадгалагдан үлдсэн бөгөөд Монголын чулуун соёлын өвийн бүртгэлд багтдаг.
Судлаачдын үзэж буйгаар энэ нь тухайн бүс нутагт амьдарч байсан хүмүүсийн бичиг үсгийн хэрэглээ, шашин шүтлэг, соёлын харилцааг илтгэх чухал эх сурвалж болдог байна. Дурсгал орших Эгийн гол, Сэлэнгэ мөрний сав газар нь эртний булш, хиргисүүр, хүн чулуу, тахилгын байгууламжаар баялаг бөгөөд Монголын дундад зууны үеийн түүх, соёл, зан үйлийг судлахад онцгой ач холбогдолтой бүсэд тооцогддог.
Судалгаагаар ийм төрлийн бичээстэй чулуун дурсгалууд нь хэд хэдэн зориулалттай байсан гэж үздэг. Үүнд:
- Шашин, зан үйлийн зориулалттай. Байгаль дэлхий, усны эзэд, савдгийг аргадах, гамшиг ослоос хамгаалах, сайн сайхныг ерөөсөн маань, тарнийг сийлэн босгодог байжээ.
- Зам чиглүүлэх, хил зааг тэмдэглэх зориулалттай. Гол зам, уулын даваа, бэлчир болон нутаг усны заагт байрлуулж, аянчин жинчдэд зам мөр нь өлзийтэй байхыг бэлгэдэн босгодог байсан хэмээн түүхэн сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.
- Буян номын үйлд зориулсан. Сүсэгтэн олон өөрийн болон гэр бүлийнхээ сайн сайхны төлөө, мөн бурхан болоочдынхоо хойд насны буянд зориулан сүм хийд, голын хөндий зэрэг газарт ийм чулуун дурсгал бүтээлгэдэг уламжлалтай байжээ.
Эдгээр бичээст хөшөө чулуунууд нь зөвхөн шашны дурсгал төдийгүй Монголын бичиг үсэг, түүх, соёл, сүсэг бишрэлийн уламжлалыг өнөө үед хадгалан үлдээсэн үнэт өвийн нэг болохыг судлаачид онцолдог байна.
