Археологичид Монголын нэгэн агуйд малтлага хийх явцдаа плейстоцены үеийн хурдсаас эртний хүний шүд олжээ. Уг шүд нь ойролцоогоор 31 000-28 000 жилийн өмнө амьдарч байсан орчин үеийн анатомийн хэв шинжит хүнд хамаарна. “Quaternary Science Reviews” сэтгүүлд нийтлэгдсэн энэхүү судалгааны талаарх өгүүлэлд дурдсанаар, өмнө нь Монголын нутаг дэвсгэрээс дээд палеолитын үед хамаарах хүний үлдэгдэл ердөө ганцхан удаа олдож байсан ба тус улсаас олдсон дээд палеолитын үеийн хоёр дахь олдвор нь энэ юм.
Орчин үеийн шинжлэх ухааны төсөөллөөр, орчин үеийн анатомийн хэв шинжит анхны хүмүүс (Homo sapiens) Өмнөд Сибирьт (Алтай, Байгал нуурын бүс нутаг) 50 000-аас 40 000 жилийн өмнө суурьшсан гэж үздэг. Тухайн үед кроманьончууд одоогийн Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт ч ирсэн байх магадлалтай. Гэвч Монголоос дээд палеолитын үеийн хүний үлдэгдэл бараг олддоггүй байв. Саяхныг хүртэл судлаачид Монголд олдсон кроманьон хүний ердөө ганц үлдэгдлийн талаар л мэдээлж байжээ.
2006 онд Салхит хэмээх газарт хийсэн уул уурхайн олборлолтын үеэр ажилчид хүний гавлын тагны урд хэсгийг олж байжээ. Дараа нь хийсэн археологийн судалгаагаар өөр яс болон эртний эд өлгийн зүйл олдоогүй байна. Гэвч гавлын ясыг олон салбарын мэргэжилтнүүд шинжлээд, энэ нь ойролцоогоор 34,900–33,900 жилийн өмнө нас барсан насанд хүрсэн эмэгтэйнх болохыг тогтоожээ. ДНХ-ийн шинжилгээгээр уг эмэгтэй кроманьон хүн бөгөөд Евразид өргөн тархсан N гаплогруппт хамаарч байсныг тогтоосон байна.
Вроцлавын их сургуулийн судлаач Мирослав Масойць (Masojć Mirosław) болон Австри, Монгол, Польш, Орос, АНУ, Францын эрдэмтэд хамтран Говь-Алтай аймгийн өмнөд хэсэгт Цахиуртын хөндийд хийсэн малтлагын үр дүнг танилцуулжээ. Тэндхийн “Хөтөл усны агуй” хэмээх ердөө 4.5 метр гүнтэй жижиг агуйд 2023 онд малтлага хийсэн байна.
Малтлагын явцад агуйн плейстоцены үеийн давхаргаас чулуун зэвсгүүд хааяа нэг таарч байсан боловч гол олдвор нь маш сайн хадгалагдаж үлдсэн хүний шүд байв. Палеоантропологичид уг шүдийг шинжлээд 20-30 орчим насны хүний дээд эрүүний баруун талын үүдэн шүд болохыг тогтоожээ. Судлаачид олдвороо неандертальчууд, мөн эртний болон орчин үеийн сапиенс хүмүүсийн шүдтэй харьцуулан судалсны үр дүнд уг шүд нь кроманьон хүнийх гэдгийг баттай тогтоосон байна.
Олдворын насыг тогтоохын тулд эрдэмтэд уг шүдийг ижил болон дээд талын соёлын давхаргаас олдсон амьтны үлдэгдэл, модны нүүрсний дээжийн хамт радио нүүрстөрөгчийн шинжилгээ хийжээ. Ингэхдээ олдворыг гэмтээхгүйгээр шинжилдэг шинэ аргыг ашигласан байна. Шүднээс авсан дээжийг 75 хэмийн халуун усанд 8 цагийн турш “чанаж”, “шөлнөөс” нь коллаген ялган авч, түүнийг хэт шүүлтүүрээр боловсруулсны дараа хурдасгуурт масс-спектрометрийн аргаар он цагийг нь тодорхойлжээ.
Ингээд уг шүд нь 28,300–30,700 жилийн (магадлал 68.3%) эсвэл 26,800–32,000 жилийн (магадлал 95.4%) өмнөх үед хамаарч байгааг харуулжээ. Ингэснээр Монголын нутаг дэвсгэрээс дээд палеолитын үед хүн амьдарч байсныг дахин нэг олдвороор баталгаажуулжээ.
Мөн Цахиуртын хөндийд хийсэн малтлагын үеэр эрдэмтэд илүү хожуу үеийн дурсгалууд дээр ажиллажээ. Тэдгээрийн нэгнээс нутгийн анчдын 11.3-10.5 мянган жилийн өмнө ашиглаж байсан маш эртний вааран эдлэл олджээ.
